Vleermuisonderzoek in het Nationaal Park Hoge Kempen
Robbe Van Wassenhove op zoek naar vleermuizen in Nationaal Park Hoge Kempen
Robbe Van Wassenhove is bioloog en vrijwillig wetenschappelijk medewerker bij Universiteit Hasselt. Hij doet onderzoek naar vleermuizen in het Nationaal Park Hoge Kempen. Toen hij enkele jaren geleden een batdetector cadeau kreeg, is zijn interesse voor deze mysterieuze dieren begonnen. “Vanaf dat moment was het eigenlijk moeilijk om vleermuizen níét fascinerend te vinden,” zegt Robbe.
We weten vandaag nog verrassend weinig over vleermuizen in én rond het Nationaal Park. Door het plaatsen van vleermuiskasten voor langetermijnmonitoring wil hij deze onbekende – en vaak onbeminde - soort meer onder de aandacht brengen.
Wat onderzoeken jullie precies?
“Ons hoofddoel is om de toestand van vleermuizen in Limburg op te volgen. In België zijn er 23 soorten vleermuizen, we willen van zoveel mogelijk soorten die in het Nationaal Park voorkomen kwalitatieve data verzamelen. Enerzijds willen we in kaart brengen welke vleermuissoorten in de verschillende deelgebieden voorkomen. Welke soorten jagen waar? Welke vliegroutes gebruiken ze? En waar bevinden zich hun verblijfplaatsen? Anderzijds willen we ook nagaan hoe het met deze populaties gaat. Blijven ze stabiel, nemen ze toe of gaan ze achteruit?”
In welke gebieden hebben jullie de vleermuiskasten geïnstalleerd?
“Momenteel volgen we 60 vleermuiskasten op in het Nationaal Park Hoge Kempen. We hopen dit aantal binnenkort uit te breiden naar 300. De kasten bevinden zich op twee locaties: Bergerven in Dilsen-Stokkem en de Vallei van de Zijpbeek in Lanaken. Een handvol vrijwilligers heeft zich al opgegeven om mee controles uit te voeren.”
Vleermuizen zijn vermoedelijk geen eenvoudige soort om te bestuderen.
“Dat klopt. Ze zijn ’s nachts actief, extreem mobiel en brengen de dag vaak verborgen door in kleine spleten en holtes in bomen, gebouwen of rotsen. Je verzamelt daardoor niet zomaar gegevens over een franjestaart zoals over een eekhoorn of haas. Vleermuiskasten geven ons informatie over welke soorten de kasten als verblijfplaats gebruiken en in welke gebieden ze voorkomen, maar niet elke soort maakt gebruik van vleermuiskasten. Daarom willen op termijn de vleermuiskasten combineren met akoestische monitoring en gestandaardiseerde mistnetvangsten.”
Waarom is er onderzoek nodig naar vleermuizen in het Nationaal Park Hoge Kempen?
“Vleermuizen kunnen ons veel leren over de kwaliteit en samenhang van het landschap. Het zijn zeer mobiele dieren die dagelijks kilometers afleggen tussen hun verblijfplaatsen, jachtgebieden en paarplaatsen. Veel soorten zijn daarbij sterk afhankelijk van landschapselementen zoals bomenrijen, houtkanten en bosjes, en vermijden vaak open en verlichte gebieden. Ze zijn gevoelig voor veranderingen in hun leefomgeving. Veranderingen in waar, wanneer en hoeveel vleermuizen voorkomen of jagen, kunnen daardoor een vroeg signaal zijn dat ook de omgeving aan het veranderen is.”
Zijn er zeldzame soorten die jullie dankzij dit onderzoek hopen waar te nemen in het Nationaal Park?
“Het onderzoek is nog maar net begonnen, maar we zien toch al een opvallend verschil tussen de eerste en de meest recente controles. Waar de kasten aanvankelijk grotendeels leeg bleven, hebben ondertussen de eerste vrouwengroepen de kasten gevonden. Voorlopig vinden we vooral gewone dwergvleermuizen en gewone grootoorvleermuizen, met af en toe een ruige dwergvleermuis of franjestaart. Een kraamgroep van bijvoorbeeld Brandts vleermuizen zou een bijzonder mooie beloning zijn voor al het werk.”
Vleermuizen zijn van groot belang voor onze biodiversiteit, waarom precies?
“Er zijn wereldwijd ondertussen meer dan 1.500 soorten vleermuizen beschreven. Zonder vleermuizen zouden er dus al minstens 1.500 soorten minder zijn. Er zijn al zeker 528 plantensoorten die voor hun bestuiving volledig afhankelijk zijn van vleermuizen. Nectar-etende vleermuizen bezoeken dan weer bloemen en nemen daarbij stuifmeel mee op hun vacht, dat ze vervolgens naar andere bloemen verspreiden. Andere vleermuizen eten dan weer fruit en verspreiden de zaden wanneer ze het fruit elders opeten of via hun uitwerpselen. En dan zijn er natuurlijk ook de insectenetende vleermuizen. Die spelen een belangrijke rol als natuurlijke plaagbestrijders.”
Kunnen mensen in hun eigen tuin iets doen om vleermuizen te helpen?
“Zeker! Twee dingen die een enorm verschil maken zijn voedselaanbod en donkerte. Al onze inheemse vleermuizen zijn insecteneters. Een insectenvriendelijke tuin is daarom per definitie ook een vleermuisvriendelijke tuin. Kies bijvoorbeeld voor inheemse planten, vermijd pesticiden en zorg voor een hoge biodiversiteit. Daarnaast is een donkere tuin ontzettend belangrijk. Zowel insecten als vleermuizen hebben daar baat bij. Het kan dus letterlijk een veilige doorgang vormen.
Ook voor kattenhouders is er een eenvoudige tip: houd je kat rond zonsondergang minstens een uurtje binnen. Vleermuizen zijn tijdens hun vlucht moeilijk te pakken, maar bij het uitvliegen zijn ze kwetsbaarder. Door je kat op dat moment binnen te houden, geef je vleermuizen een veilige start van hun nachtelijke zoektocht naar voedsel.”
Vleermuizen hebben al eeuwenlang een slecht imago. Onbekend is onbemind?
“Ik vrees van wel, het zijn nachtdieren die zich vaak onopvallend gedragen en waar mensen relatief weinig rechtstreeks contact mee hebben. Het beeld dat we van vleermuizen hebben, komt dan ook vaak niet voort uit eigen ervaringen, maar uit mythen, legendes, verhalen en films. Misverstanden en angst zorgen dat mensen vleermuizen gaan verjagen, verblijfplaatsen vernietigen of zelf bewust vleermuizen doden. Vleermuizen kunnen, net als andere wilde dieren, ziekteverwekkers bij zich dragen. Maar daaruit volgt niet dat vleermuizen gevaarlijk zijn of dat ze zomaar ziekten op mensen overdragen.”
En dat ze in je haren vliegen is dat ook zo een mythe?
“Voor eens en voor altijd: vleermuizen zijn niet agressief tegenover mensen en vliegen niet in je haar. Een vleermuis die rond je hoofd vliegt, probeert je niet aan te vallen. Meestal is hij gewoon op zoek naar insecten die toevallig in dezelfde omgeving rondvliegen. Wij mensen zijn ‘s avonds warme objecten in een koude omgeving, waar insecten naartoe komen. En waar insecten zijn, zijn vleermuizen.”
Hoe lang loopt het onderzoek nog?
“We zijn vorig jaar gestart met het eerste deel van ons onderzoek, de vleermuiskasten, en hopen uiteindelijk alle methoden samen nog vele tientallen jaren voort te zetten. Alleen door populaties jarenlang op te volgen, kunnen we betrouwbare trends detecteren en tijdig veranderingen vaststellen. Die kennis is onmisbaar om goede beleidskeuzes te kunnen maken.”
Nationaal Park Fonds
De vleermuiskasten die UHasselt installeerde in Nationaal Park Hoge Kempen zijn gefinancierd door het Nationaal Park Fonds [1]. Ze werden er trouwens opgehangen als monitoringsmethode en niet in het kader van boscompensatie. Wil jij zelf een steentje bijdragen aan projecten die het Nationaal Park ten goede komen?